Pobyt rodzica w zakładzie karnym nie oznacza automatycznego zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego względem dziecka. Zgodnie z polskim prawem rodzinnym, osadzenie w więzieniu nie powoduje wygaśnięcia ani zawieszenia zobowiązań alimentacyjnych, a sądy muszą uwzględniać specyficzne okoliczności związane z ograniczonymi możliwościami zarobkowymi więźniów przy ustalaniu wysokości świadczeń.
Podstawy prawne obowiązku alimentacyjnego w więzieniu
Niezmienność obowiązku alimentacyjnego
Podstawowym założeniem polskiego prawa rodzinnego jest trwałość obowiązku alimentacyjnego rodziców względem dzieci, niezależnie od okoliczności zewnętrznych. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie1. Ten obowiązek nie ulega zawieszeniu ani umorzeniu z powodu osadzenia w zakładzie karnym.
Judykatura jednoznacznie potwierdza, że osadzenie w zakładzie karnym nie powinno wpływać w jakikolwiek negatywny sposób na świadczenie alimentacyjne. Niektóre sądy stoją nawet na stanowisku, że w takich sprawach powinno orzekać się tak, jakby zobowiązany pozostawał na wolności. Takie podejście wynika z nadrzędnego interesu dziecka, które nie może ponosić konsekwencji czynów popełnionych przez rodzica.
Zasada równej stopy życiowej
Fundamentalnym aspektem prawa alimentacyjnego jest zasada równej stopy życiowej rodziców i dzieci. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1976 r. (III CZP 46/75) stanowi, że:
„Rodzice nie mogą uchylać się od obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, tylko na tej podstawie, że wykonywanie obowiązku alimentacyjnego stanowiłoby dla nich nadmierny ciężar. Rodzice mają bowiem obowiązek podzielić się z dzieckiem nawet najmniejszymi dochodami”
Ta zasada oznacza, że nawet w sytuacji gdy rodzic przebywa w więzieniu i jego możliwości zarobkowe są znacznie ograniczone, nadal pozostaje zobowiązany do świadczenia alimentów w granicach swoich możliwości.
Możliwości zarobkowe więźniów i ich wpływ na alimenty
Zatrudnienie w zakładach karnych
Osoby odbywające karę pozbawienia wolności mają prawo do podjęcia pracy w ramach dostępnych form zatrudnienia w zakładzie karnym. Na koniec marca 2024 roku zatrudnionych było ponad 38 tysięcy skazanych i ukaranych, co oznacza, że pracowało blisko 58 procent wszystkich osób odbywających karę pozbawienia wolności. Zatrudnienie może odbywać się na podstawie skierowania do pracy lub w ramach umowy o pracę, umowy zlecenia czy innych form prawnych.
Wynagrodzenie więźniów pracujących w pełnym wymiarze godzin może wynosić co najmniej 2850 złotych miesięcznie, co odpowiada minimalnemu wynagrodzeniu. Jednak po licznych potrąceniach, w tym składkach na ubezpieczenia społeczne (273,28 zł), 7% na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym (196 zł), oraz 45% na Fundusz Aktywizacji Zawodowej Skazanych (1260 zł), do dyspozycji więźnia pozostaje zwykle niecałe 360 złotych.
Ustalanie możliwości zarobkowych osadzonych
Kluczową kwestią w orzecznictwie jest sposób ustalania możliwości zarobkowych osoby osadzonej. Istnieją dwa podstawowe stanowiska sądów w tej materii. Pierwsze zakłada, że możliwości majątkowe osoby zobowiązanej powinny wyznaczać możliwości zatrudnienia w warunkach zakładu karnego. Drugie, bardziej restrykcyjne podejście, sugeruje orzekanie tak, jakby zobowiązany pozostawał na wolności.
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 26 maja 1995 r. (III CZP 178/94) wskazał, że możliwości zarobkowe zobowiązanego do alimentacji, który odbywa karę pozbawienia wolności i nie jest zatrudniony, ustala się według zasad określonych w art. 135 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to uwzględnienie zarówno usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, jak i rzeczywistych możliwości zarobkowych zobowiązanego w warunkach więziennych.
Praktyczne aspekty egzekucji alimentów od osadzonych
Egzekucja świadczeń od więźniów
Egzekucja alimentów od osób odbywających karę pozbawienia wolności może być prowadzona z ich wynagrodzeń otrzymywanych w zakładzie karnym. Komornik może egzekwować do 60 procent wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę, przy czym alimenty mają charakter uprzywilejowany w stosunku do innych zobowiązań2. W praktyce oznacza to, że nawet niewielkie wynagrodzenia więźniów mogą podlegać zajęciu na rzecz zaspokojenia należności alimentacyjnych.
Istotną zmianą wprowadzoną od 1 lipca 2023 roku jest możliwość zaspokajania przyszłych należności alimentacyjnych z kwoty uzyskanej z egzekucji w wysokości równowartości minimalnego wynagrodzenia za okres roku2. Ta regulacja oznacza, że w przypadku sprzedaży majątku więźnia, znaczna część środków może zostać przeznaczona na zaspokojenie przyszłych zobowiązań alimentacyjnych.
Problemy w egzekucji
Głównym problemem w egzekucji alimentów od osób osadzonych jest ograniczoność ich dochodów. Jak wynika z danych Służby Więziennej, wynagrodzenie otrzymuje tylko nieco ponad połowa pracujących więźniów (51,40 proc.). Dodatkowo, do 40 procent wynagrodzenia mogą stanowić zajęcia komornicze czy alimenty, co oznacza, że więzień do dyspozycji ma zwykle niecałe 360 złotych.
Fundusz Alimentacyjny jako wsparcie dla dzieci
Warunki przyznania świadczeń
W sytuacji gdy egzekucja alimentów od osadzonego rodzica okazuje się bezskuteczna, dziecko może być uprawnione do świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego. Osobą uprawnioną do świadczeń jest dziecko, które ma zasądzone od rodzica alimenty, jeżeli egzekucja alimentów jest bezskuteczna5. Świadczenia przysługują na dziecko do ukończenia przez nie 18 lat, a w przypadku kontynuowania nauki – do ukończenia 25 lat3.
Egzekucja uważana jest za bezskuteczną, jeżeli w okresie dwóch miesięcy przed złożeniem wniosku o świadczenie komornik nie wyegzekwował pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych3. Bezskuteczność egzekucji potwierdza komornik sądowy odpowiednim zaświadczeniem.
Wysokość i ograniczenia świadczeń
Świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego przysługują w kwocie bieżąco zasądzonych alimentów, ale nie mogą wynieść więcej niż po 1000 złotych na każdą osobę uprawnioną3. Prawo do świadczeń przysługuje, jeżeli miesięczny dochód netto na osobę w rodzinie nie przekracza 1209 złotych. Od 1 października 2023 roku ten próg dochodowy został podniesiony, co ułatwia dostęp do wsparcia większej liczbie rodzin.
Świadczenia z funduszu nie przysługują, jeżeli dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie lub w pieczy zastępczej, albo zawarło związek małżeński5. Te ograniczenia mają na celu zapewnienie, że wsparcie trafia do dzieci rzeczywiście potrzebujących pomocy finansowej.
Ustalanie wysokości alimentów w przypadku osadzonych
Kryteria sądowego orzekania
Przy ustalaniu wysokości alimentów względem osoby osadzonej sąd musi uwzględnić specyficzne okoliczności związane z ograniczonymi możliwościami zarobkowymi w warunkach więziennych. Zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.
Ważne jest, że zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego nie należy interpretować wyłącznie jako jego aktualne zarobki. Sąd Okręgowy w Olsztynie w wyroku z dnia 6 kwietnia 2016 r. orzekł, że przepis art. 135 k.r.o. nie pozwala na wyznaczenie zakresu obowiązku alimentacyjnego wyłącznie na podstawie kwoty aktualnie osiąganych zarobków, lecz nakazuje czynić to uwzględniając możliwości zarobkowe dłużnika.
Możliwość uchylenia się od świadczeń
Art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje możliwość uchylenia się rodziców od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się1. W przypadku rodzica osadzonego, ta regulacja może mieć szczególne znaczenie, gdyż jego możliwości zarobkowe są obiektywnie ograniczone przez warunki więzienne.
Jednak w odniesieniu do dzieci niepełnoletnich, możliwość uchylenia się od obowiązku alimentacyjnego jest bardzo ograniczona. Nawet jeśli świadczenie alimentacyjne stanowiłoby dla osadzonego rodzica nadmierny ciężar, musi on podzielić się z dzieckiem dostępnymi mu środkami.
Praktyczne rozwiązania i rekomendacje
Możliwości osobiste starań o utrzymanie
Zgodnie z art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego. W przypadku rodzica osadzonego, ta forma wypełniania obowiązku alimentacyjnego jest praktycznie niemożliwa ze względu na izolację od dziecka.
W takich sytuacjach ciężar alimentacyjny przechodzi w większym stopniu na drugi podmiot zobowiązany, czyli drugiego rodzica lub innych krewnych w linii prostej. Świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega wówczas na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego.
Perspektywy zmian prawnych
Wciąż w pracach znajduje się projekt zmian w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, zgodnie z którym rodzic nie będzie musiał płacić alimentów na dziecko, które ukończyło 25 lat. Takie zmiany mogą w przyszłości wpłynąć na sytuację osadzonych rodziców, ograniczając okres ich zobowiązań alimentacyjnych względem dorosłych dzieci kontynuujących naukę.
Dodatkowo rozważane są zmiany dotyczące wprowadzenia alimentów natychmiastowych, które mogłyby zapewnić szybsze wsparcie dla dzieci w sytuacji, gdy rodzic uchyla się od wypełniania obowiązków alimentacyjnych.
Podsumowanie
Pobyt rodzica w zakładzie karnym nie zwalnia go z obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, choć znacząco wpływa na praktyczne możliwości wypełniania tego zobowiązania. Polski system prawny przewiduje szereg mechanizmów mających na celu ochronę interesów dziecka, w tym możliwość otrzymania wsparcia z Funduszu Alimentacyjnego w przypadku bezskutecznej egzekucji. Sądy przy orzekaniu o alimentach względem osób osadzonych muszą uwzględniać specyficzne okoliczności związane z ograniczonymi możliwościami zarobkowymi w warunkach więziennych, jednocześnie zachowując zasadę nadrzędności dobra dziecka. Kluczowe znaczenie ma właściwe zrównoważenie rzeczywistych możliwości finansowych osadzonego rodzica z podstawowymi potrzebami dziecka, przy wykorzystaniu dostępnych instrumentów wsparcia społecznego.
[1]: https://arslege.pl/obowiazek-alimentacyjny-rodzicow-wobec-dziecka/k2/a580/
[2]: https://businessinsider.com.pl/poradnik-finansowy/oszczedzanie/komornik-alimenty-wszystko-co-trzeba-wiedziec/t9dvrvf
[3]: http://mops.lubliniec.pl/p,108,zasady-przyznawania-swiadczen-z-funduszu-alimentacyjnego
[4]: https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/kodeks-rodzinny-i-opiekunczy-16785962/art-133
[5]: https://czernikowo.naszops.pl/fundusz-alimentacyjny/komu-przysluguje-swiadczenie-z-funduszu-alimentacyjnego
